Nieuwsbrief maart 2026

Jotika Hermsen overleden

Op 11 maart overleed Jotika, na meer dan 35 jaar vipassana leraar zijn. Als ik wil uitleggen wat Verlichting betekent gebruik ik vaak haar woorden. Ze gaf les over Boeddhisme op een basisschool in Amsterdam, groep 6. Een jongetje onderbrak haar verhaal en vroeg: “En hoe zit dat nou met die belichting?” Jotika: “Als je het licht aan doet, wordt het helder, dan kun je zien. En licht betekent ook: niet zwaar om te sjouwen, maar makkelijk te dragen.”

Moge haar helderheid en lichtheid ons voeden.

Lopen voor vrede

Er was in februari goed nieuws uit Amerika!

Een groep van 24 Vietnamese monniken, en een hond, liepen 3700 kilometer, van Texas naar Washington DC, in 108 dagen. Ze liepen een “Walk for Peace” om aandacht te vragen voor vrede. Vrede wakker maken, in stilte, lopend. Als een demonstratie van in vrede zijn als protest tegen haat en geweld.

Ze arriveerden op 9 februari in Washington en onderweg hadden ze grote groepen mensen bereikt. Bereikt met in stilte lopen, verbondenheid voordoen, metta uitstralen. De toeschouwers onderweg, die hen aanmoedigden, ervoeren de verbondenheid. “Dit is wat we nodig hebben om met elkaar samen te leven.” Ze hadden meer dan 4,5 miljoen volgers op social media wereldwijd. De afsluitende ceremonie met metta meditatie was niet meer te volgen: teveel mensen wilden meedoen.

De woordvoerder van de groep monniken, Ven. Pannakara, gaf een lezing aan het eind van de tocht, in een ceremonie met leiders van alle wereldgodsdiensten. “Zo’n pelgrimstocht maakt geen vrede. Het gaat niet om het promoten van Boeddhisme. Ieder mens die opmerkzaamheid en compassie beoefent, levert een bijdrage aan vrede. Vrede in jezelf, om je heen, in de wereld.”

Er gaat in Nederland een Peace Walk van start, op 25 april in Amsterdam. Van verschillende plaatsen in Europa, op weg naar Jeruzalem. Dat is een interreligieus initiatief, van Rikko Voorberg en Joanne Zwart van Nieuwwij. https://www.nieuwwij.nl/interview/vrede-is-de-verantwoordelijkheid-van-ons-allemaal/ De Zen Peacemakers organiseren mee.

In de teksten van de historische Boeddha wordt vrede genoemd, als een staat van geest. We ervaren vrede als we vrij zijn van honger en hunkering. Dus niet als we macht hebben over anderen, of hebben bereikt wat we willen, de oorlog gewonnen, de vijand uitgeschakeld.

“De winnaar oogst ook vijandschap en de verliezer leeft in smart.

Gelukkig leeft wie vrede vond, van nederlaag en zege ver.”

Dhammapada 201, vert. Pal Boersma

Vrede wordt omschreven als vrij van haat en vrij van angst.

Toen een leerling van de Boeddha, Sariputra, uitleg gaf over vrede als staat van geest, vulde de Boeddha hem aan. Dat uit die staat van geest die geen haat of angst kent, handelingen volgen. Handelingen in denken, spreken en doen, waarmee je de gift van vrede doorgeeft aan de anderen om je heen. Beginnend bij de training van je geest, die vrij wordt van automatische reacties van oordelen en hebberigheid. Dat vertaalt zich in wat je zegt en doet. Dat deel je uit.

De wereldorganisatie voor vrede, Pax, vertaalt het zo: “Niets doen is geen optie”.

Op retraite

Ik was 26 toen ik voor het eerst op retraite ging, een tiendaagse. We mediteerden alleen op onze kamer. We waren alleen met onze hersenspinsels… Een uur zitten, een uur lopen, een uur zitten … en zo voort. Om bij de eetzaal te komen liepen we over een binnenplaats van een klooster en staken een groot plein over. In loopmeditatie tempo was dat een wandelingetje van 10 minuten. Dat was meteen ons “uitstapje in de buitenlucht”, verder bleven op onze kamer en gingen niet naar buiten. Het effect was grote inzet en veel concentratie. En dat hielp opmerkzaamheid vooruit.

We zijn nu een kleine 40 jaar verder, de opzet van retraites is veranderd. We doen de zit en loop meditatie samen in een zaal, eerder 45 minuten dan een uur. Je kunt zelf kiezen of je binnen of buiten gaat lopen. Er zijn veel meer indrukken van buitenaf: geluiden, er is van alles te zien. Buiten heeft de wind en de temperatuur invloed, er zijn de geluiden en de andere meditatoren die jou bezig zien. Misschien een kopje thee dat lonkt. Het effect daarvan is minder streven in de inzet en meer ontvankelijk zijn voor wat er via je zintuigen binnenkomt. Dat helpt om een meer open gewaar zijn op te bouwen.

En daar spelen verwachtingen en aannames ook een rol in. De aanname: “Hoe strenger hoe beter”. Of “Wat geeft het beste resultaat?” “Als ik niet mijn best doe om op te letten herken ik meer”. Of: “Tijdens de loopmeditatie kan ik, als ik mijn rok iets optil, voor hetzelfde geld mijn kuiten wat bij laten bruinen”. Herken je één van deze aannames? Wat is goede meditatie? Hoe ziet een goede meditator er uit?

Ideeën vertalen zich in gewoontes en gedrag. Bijvoorbeeld over doodstil zitten. Dat is behulpzaam, tot het teveel van het goede wordt. Dan oefen je doorzettingsvermogen in plaats van opmerkzaamheid. Dat kan behulpzaam zijn, je hebt het ook nodig om opmerkzaam te kunnen zijn. Maar inzet is maar de helft van wat er nodig is om je ervaring te beleven. De andere helft is een houding van welwillendheid, van ontvankelijkheid. Mediteren gaat over balanceren. Tussen focus en openheid. Tussen discipline en geduld. Tussen toewijding en nieuwsgierigheid.

Omdat er geen haast is wanneer je op retraite bent, omdat er stilte is, omdat je de hele dag gewoon doorgaat: dat geeft opmerkzaamheid de kans om te groeien. Al doende komt er zicht op onze gewoontes, op hoe onze inzet en ontvankelijkheid zich tot elkaar verhouden. Iedere ervaring opmerken geeft een doorkijkje in de manier waarop we dat proces ervaren en beïnvloeden. Het wordt zichtbaar hoe we onze ervaringen persoonlijk maken. “Dit wil ik wel, dat niet. Dit mag blijven, daar moet ik van af. Ik doe toch zo mijn best, waar blijft het resultaat?” Opmerkzaamheid helpt om deze ervaring te “ver-talen”, verwoorden, bewust te maken. Dan wordt herkend: dit is een prettig gevoel, daar blijf ik aan kleven. Dat is een onprettig gevoel, dat roept weerstand op. Dat is streven. Zo maakt het doorzien van het vereenzelvigen van de ervaring zichtbaar, dat er oorzaak en gevolg is. Dat dat een proces in zichzelf is. Als we zitten te wachten tot de bel eindelijk gaat aan het eind van een zitmeditatie, wordt herkend als gedachten, ongeduld, fysieke onrust. Opmerkzaamheid verandert niets aan de ervaring. Het maakt de ervaring helder en geeft ruimte voor haar eigen procesgang. Zo kun je wat je opmerkt nemen zoals het komt, en laten zoals het gaat.

“De wereld staat in de fik en wij gaan navelstaren?” De historische Boeddha noemde als metafoor, dat je haar in de fik staat. Dat gold als dringend argument om meteen op retraite te gaan. De retraite is als een laboratorium, waar je fysieke sensaties en mentale reacties onderzoekt. En dat vertaalt zich in het gewone leven naar verantwoordelijkheid nemen voor wat je zegt en wat je doet.

Ik ben begonnen aan een reeks podcasts met als thema: “Op retraite”. De eerste aflevering staat nu op mijn website en komt spoedig op Soundcloud.

https://ankschravendeel.nl/lezingen/podcast-op-retraite-aflevering-1/

Deze zomer geef ik samen met Katleen Janssens een tiendaagse retraite, van 3 tot en met 13 augustus, in de Maanhoeve: https://simsara.nl/sim-retraite/wakker-leven-een-oefening-in-overgave/

Van 19 tot en met 25 februari 2027 geef ik een retraite samen met Mirjam Schild, thema wordt nog bekendgemaakt. Save the date!