Nieuwsbrief september 2026

Foto: Nelleke Heinkens

“De wereld wil niet gered, maar geliefd worden”

David Loy

3 september in het Vipassana centrum in Groningen

David Loy en zijn vrouw Linda waren begin september te gast in Groningen. David Loy is Zenmeester, filosoof en schrijft sinds 2009 over de klimaatcrisis. Hij gaf een lezing voor de sangha van Zenspirit, de Zenboot en Vipassana Groningen. Na een heerlijke lunch zaten we weer in de auto terug naar huis. Ik vroeg aan David, waar hij de moed vandaan haalt om het al sinds 2009 over een dreigend onderwerp te hebben en zo weinig response te krijgen. “Dat is niet een kwestie van moed. Ik loop gewoon mijn pad.”

Tijdens de lezing gaf hij ons drie overwegingen, die hiermee samenhangen. Vraag je af:

1. Wat heb ik te bieden?

2. Wat geeft de beste mogelijkheden?

3. Waarmee voel ik me geroepen om iets te doen?

Welke mogelijkheden heb ik, wat is uitvoerbaar en waar ga ik voor? Je weet nooit wat het resultaat zal zijn van je handelingen. Dat leren we in de meditatiebeoefening. Je weet wat je intentie is, daarmee blijf je op koers, stuur je bij. Je intentie bepaalt je inzet, niet een gesteld doel in de toekomst.

De historische Boeddha zag drie wortels van stress en crisis: hebberigheid, vijandigheid en verwarring. David benadrukte dat deze wortels van lijden in onze tijd geïnstitutionaliseerd zijn: ze zijn deel geworden van de manier waarop we samenleven.

De eerste wortel: hebberigheid, groeien en winst maken zijn het fundament van onze economie. Ik hoorde het voorbeeld van een koe die haar kalf verstootte, ze was meer vertrouwd met de melkrobot dan met een levend dier. Toen ik dit hoorde viel me eerst niet op hoe normaal ik het vond, dat die koe voor de melkproductie voor de mens leeft in plaats van voor haar kalf.

De tweede wortel van stress en crisis, is vijandigheid naar mensen die anders zijn dan ik. Dat leidt tot buitensluiten en achterstellen. Pesten op school of op het werk, haatmails naar politici, discriminatie bij sollicitaties: het maakt deel uit van onze manier van met elkaar omgaan. Ook als we het zelf niet concreet doen, bepaalt het de sfeer in het contact met mensen die anders zijn.

De derde wortel is verwarring. We leven in een tijd waarin feiten verdraaid en verzonnen worden en als nieuws worden gebracht. We krijgen via de social media de informatie die bij ons past en horen niet de verhalen van buiten onze bubbel. Dat geeft vervreemding, afstand. Het nodigt niet uit om vragen te stellen.

Die realiteit vraagt om bewust te zijn, om een helder oog. Dat vraagt bewuste keuzes. In het boeddhisme is “geen schade toebrengen” een kernwaarde. Het ging de Boeddha er om lijden juist te verminderen. Die vragen die David aan het begin stelde, over waar je goed in bent en bij welke mogelijkheden je je geroepen voelt om ze uit te voeren, dat vraagt bewustzijn. Wat steun ik? Waar onttrek ik me aan?

Het vraagt op eigen benen staan: de vanzelfsprekendheden van de economie herkennen, keuzes maken hoe je je geld wilt gebruiken. Niet vanzelf meedeinen op de golven, maar kiezen: voor én tegen.

Het vraagt een hart dat trilt bij het zien van lijden, het vraagt om compassie. In zijn lezing zei David: “The world doesn’t want to be solved, the world wants to be loved.” Crisissituaties roepen angst en weerstand op. Het vraagt de “tegen de stroom in”-reactie van kijken, contact maken, het lijden willen verzachten. Doen waar je je toe geroepen voelt zonder gefixeerd te zijn op één bepaald doel, maar gewoon vanuit je intentie en omdat het je pad is.

David noemde dat we in een heel bijzondere tijd leven, met de grootste kans om in liefde te leven omdat we welvarender zijn dan ooit. Wat wij nu doen heeft gevolgen voor de wereld de komende 50, 500 of 5000 jaar. Met onze leefwijze en technologie beïnvloeden we de aarde meer dan ooit eerder is gebeurd. We leven in een tijdsgewricht waarin we de gevolgen meemaken van wat er eerder is opgebouwd. Dat zet onze systemen van samenleven op zijn kop. Crises! Die houding van bewust kiezen en doen waar je je toe geroepen voelt: dat is niet specifiek boeddhistisch. Voor mij helpt het inzicht vanuit het Boeddhisme wel om de valkuilen van de wortels van lijden bewust te zijn. En om mijn hart te volgen en gewoon door te gaan.

Zo binnen zo buiten

Het voeden van een vogeljong als deel van sila

Meditatie lijkt een op jezelf gerichte bezigheid te zijn. Een “zelf-verbetertraject”. De basis voor meditatie is juist gericht op het gedeelde menselijke, dat wat we delen met alle levende wezens. De basis voor meditatie is sila, het Pali woord voor hoffelijkheid, moreel gedrag. Paul Boersma definieert het als uiterlijk gedrag van hoge kwaliteit en de innerlijke gesteldheid die daarvoor nodig is. Als je in je dagelijkse doen dingen zegt en doet waar je je achteraf onzeker over voelt of voor schaamt, dan geeft dat onrust tijdens je meditatie. In iedere samenleving zijn regels om dat samen leven in te kaderen, zodat je veilig bent: niet doden, niet stelen, niet liegen. Daar is niks boeddhistisch aan.

Wat wel boeddhistisch is, is het uitgangspunt van de eigen ervaring als thermometer, om die leefregels als basis voor gedrag te nemen vanuit een innerlijke motivatie. Niet opgelegd, maar zelf gekozen. De historische Boeddha vroeg aan zijn zoon Rahula: “Wat doet een spiegel?” Rahula antwoordt: “Een spiegel geeft een reflectie.” Wat je zegt en wat je doet heeft zijn weerslag op de reactie in jezelf en de reactie van anderen die je daarop terug krijgt. Zo kom je in contact met welk gedrag het gewenste effect heeft, wat behulpzaam is, wat harmonie geeft. Of niet. Een spiegel geeft feitelijk een beeld weer, voegt niets toe. Je gedrag heeft effect en dat geeft de mogelijkheid om te kiezen voor gedrag dat in harmonie samenleven mogelijk maakt.

Ik onderneem de training om niet te doden. Zoals ik gelukkig wil zijn, willen alle levende wezens gelukkig zijn. Zoals ik mijn honger en dorst wil stillen, zo wil ieder levend wezen dat. Zoals ik de fysieke levensenergie in me draag, die maakt dat ik adem, eet, beweeg, zo wil ieder levend wezen dat. Afgelopen zomer verbleef ik twee weken in een hut in de bergen. Er zat een vogelnestje onder het dak van de hut, we zagen de moedervogel regelmatig heen en weer vliegen. Op een morgen zat een klein piepend en hippend vogeljong op het pad. De levensenergie, de behoefte aan eten en beschutting was meteen herkenbaar. Ik onderneem de training om leven te respecteren. In dit geval betekende dat een bakje met gras als vervangend nest en op zoek naar eten. Ik was me er meteen van bewust dat ik geen vogel moeder ben en het jong op den duur niet in leven zou kunnen houden. Ik kan hem niet leren om zelf eten te vangen of te leren vliegen. Dus was het een project dat zou eindigen in de dood. Toch kon ik het niet aanzien om hem te zien smachten en verder niets doen.

Dus heb ik me verdiept in vogel moeder zijn: kloek geluiden maken om me kenbaar te maken als ik bij zijn nest kwam. Wat eet hij? Eiwit, in water gedrenkte insecten (die ik niet voor hem wil doden, maar die ook wel dood te vinden waren) De sesamzaadjes van mijn brood, het brood zelf. Met een pincet stopte ik de oogst in de opengesperde vogelbek. Of ernaast, maar het jong kon niet oprapen wat er naast zijn bek terecht was gekomen. Hij kon alleen nog harder piepen en zijn bek omhoog houden en opensperren. Ik merkte mijn verlangen om het goed te doen. Als ik met eten langs kwam en er was geen reactie, voelde ik afwijzing en bezorgdheid. Na een nacht slapen was mijn eerste gang naar het nest. En gelukkig, hij leefde nog. Na de eerste voeding draaide hij zich om en poepte een mooi wit zakje uit. Wat een beloning!

Toen we na een paar uur terugkwamen van ons uitstapje, was er geen leven meer in het jong. Te warm gehad? Te lang zonder eten geweest? Het onvermijdelijke was zover. Ik droeg de impuls om voor hem te zorgen nog een dag in me mee (dode vliegen spotten op de autoruit, brood weken). Vogelgeluiden maakten me extra alert. Mijn verbinding met vogels als levende metgezellen was wakker geworden.

Zo werkt een regel over ethisch gedrag uit, met een ontmoeting met een ander levend wezen, met besef van het leven dat we delen.

Tekening: “Zorro” door Robin Shillcock.

Beleven wat je leeft

Hoe kun je automatische reactiepatronen onderbreken?

Opmerkzaamheid brengt je in contact met wat je hier ervaart, met wat dit moment zich aandient. Dat is heel gewoon en heel bijzonder. Bijzonder omdat we vaak denken over de ervaring, in plaats van in contact te zijn met de ervaring. We vergelijken automatisch met voorgaande ervaringen in vergelijkbare situaties. We zijn geconditioneerd. Gelukkig maar! Het was een heel leerproces om op te groeien en opgevoed te raken. En we lopen het gevaar iets te missen, iets over te slaan: in contact zijn, “wat is dit?”

Een voorbeeld: ik heb bronchitis en heb mijn afspraken afgezegd. Ik mag uitrusten en doen wat ik leuk vind. Ik kan zelfs niets doen, mijn uitademing volgen en weten dat het goed is zo. Dat klinkt fantastisch, toch?

Mijn automatische reacties worden herkend: vanuit de gewoonte om te doen komt er van alles boven: dadendrang, plichtsgevoel, het verlangen om gezien te worden, nuttig willen zijn. Dat is als een aandrijfmotor, wat me bezet maakt en een druk hoofd bezorgt. Zelfs als ik niks hoef.

De historische Boeddha beschreef dat proces van automatisch reageren in de Paticca Samuppada (de keten van voorwaardelijk ontstaan). Dat beschrijft hoe we bevangen raken en vanuit reactiepatronen automatisch reageren, het is een bron van stress (de tweede Edele Waarheid, over de oorzaak van lijden). De beschrijving van het proces - zoals een balletje in een flipperkast wel naar beneden moet rollen - het maakt reactiviteit onpersoonlijk. Het is als een natuurkundige wetmatigheid dat we vol raken met gedachten over en verlangens om. En dat die reactiepatronen inslijten.

Opmerkzaamheid brengt daarin een ander gezichtspunt. Weten wat je ervaart is de sleutel om in contact te komen met wat er nu is. Onze conditioneringen maken we daarmee niet ongedaan. Opmerkzaamheid verandert de ervaring niet, maar verdiept het ervaren. Opmerkzaam zijn van je conditioneringen geeft inzicht in hoe we reageren, we herkennen de patronen. En die herkenning geeft ruimte om er in mee te gaan, of juist niet. Of je volautomatisch reageert, of bewust. Waar heb je invloed op? Vaak maar ten dele op de inhoud van de ervaring. Je staat erbij en kijkt er naar. Wel op hoe je je verhoudt tot wat je meemaakt. Gedreven of ontspannen, bezet of vrij. Met ja, of nee. In contact met je ervaring nu, of bevangen door automatismen. Dat opmerkzaam zijn bouwt een nieuwe conditionering op. Bewust reageren is een nieuwe manier waarop je reactiepatroon kan werken.

De bronchitis is weer over. Het heeft me ertoe gebracht om te pauzeren, tijd te nemen voor “wat is dit?”. Het heeft me geconfronteerd met hoe mijn gedachten gangen graven. En hoe nieuwe manieren van reageren de volautomatische gewoonte laten uitdoven. Ervaren, in plaats van analyseren. Weten in plaats van denken over. Beleven wat ik leef.

Op 26 juli gaf ik een lezing voor 30NOW over de Paticca Samuppada. Mocht je de uitleg over de sutta willen bekijken: bekijk de lezing bij 30NOW.

Deze lezing is ook te vinden op mijn website.

Retraite “vol vreugde”

In deze zesdaagse retraite over vreugde stemmen we af op de natuurlijke levendigheid in onszelf.

19 februari tot en met 25 februari 2027

in “de Maanhoeve”

Chris Grijns en Ank Schravendeel

Opgaveformulier voor de retraite

Zingen en mediteren

Arman Amiri Mahani en Ank Schravendeel

• Klank maken en samen zingen
• Meditatie met begeleiding en in stilte
• Beweging, afgestemd op klank maken
• Luisteren naar improvisatie instrumenteel

last minute: 27 september Nijmegen

Opgave: helen@helenwerkt.nl

Alle data in november 2026 en voorjaar 2027